W 1981 roku założony został jeden z najbardziej popularnych polskich
zespołów rockowych – Lady Pank. W 1983 roku wydali oni swój debiutancki album.
Jest on jedynym polskim wydawnictwem, z którego sześć utworów dotarło do
pierwszego miejsca Listy przebojów Programu Trzeciego. Na debiucie wiele
tekstów napisanych przez Andrzeja Mogielnickiego ma społeczno-polityczny
charakter, co stało się znakiem rozpoznawczym zespołu.
Okładka debiutanckiej płyty zespołu Lady Pank
https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lady_Pank.jpg
Jednym z najbardziej znanych
utworów odnoszących się wprost do ówczesnego systemu politycznego są „Zamki na
Piasku", gdzie pojawiają się słowa:
„Taśma kręci
się
Ty stoisz przy niej
Jesteś pionkiem w grze
Kółkiem w maszynie"
Piosenka opowiada o zwykłym, szarym człowieku, który ma swoje marzenia i ambicje. Buduje on swoje wyimaginowane „zamki na piasku”, ale wszystko to jest niemożliwe do zrealizowania, bo w rzeczywistości jest on jedynie trybikiem w maszynie państwowej. Tematem przewodnim utworu jest więc PRL-owski marazm, brak perspektyw i utrudnione możliwości awansu społecznego. Utwór powstał zresztą dość spontanicznie. Zespół będąc w hotelu przy Błoniach w rocznicę wprowadzenia stanu wojennego, zaobserwował, jak ZOMO pałuje studentów. Członkowie Lady Pank rzucali z okien budynku w ZOMOwców krzesłami, doniczkami, a następnie w przypływie silnych emocji napisali ten utwór. „Zamki na piasku” są więc świetnym przykładem buntu i krytyki systemu.
Kolejnym popularnym utworem o
politycznym zabarwieniu jest „Vademecum Skauta". Ta piosenka jest z kolei
krytyką bezrefleksyjnego posłuszeństwa wobec władzy oraz instytucji
religijnych. „Vademecum Skauta” pokazuje z jak dużą indoktrynacją mierzyło się
społeczeństwo w PRL oraz w ironiczny sposób odnosi się do tych, którzy jej
ulegali. Uniwersalność tego tekstu objawia się tym, że od lat 80. zmieniła się
część instytucji dokonujących „prania mózgów”, natomiast niezmienne pozostały
mechanizmy i postawy społeczne. Druga zwrotka w idealny sposób ilustruje
współczesną działalność Kościoła Katolickiego, mimo że została napisana prawie
40 lat temu:
„Noś
garnitur w niedzielę
Nie rwij jabłek z nie swoich drzew
Bądź pokorny jak ciele
Wygrasz więcej, gdy myślisz mniej".
Najbardziej dosadnym i
bezpośrednim pod względem lirycznym utworem jest „Fabryka Małp”. Wokalista Lady
Pank - Janusz Panasewicz - w jednym z wywiadów przyznał, że słowa:
„Fabryka
małp
Fabryka psów
Rezerwat dzikich stworzeń
Zajadłych tak
Że nawet Bóg
I Bóg im nie pomoże"
są brutalną charakterystyką społeczeństwa polskiego, ale także odnoszą się do problemu zezwierzęcenia relacji międzyludzkich. Tekst ten może być też interpretowany jako krytyka władzy, wszak słowa:
„Ktoś łapie
mnie i zaciska palce
Na gardle tak, że aż tracę dech...”
odnoszą się bezpośrednio do problemu ucisku społecznego i ograniczania wolności słowa. Teledysk do tego utworu pokazuje członków zespołu zamkniętych w klatkach. To też stanowi metaforę systemu PRL - zamkniętych granic i ograniczeń wprowadzanych przez ówczesne władze.
Oprócz bezpośrednich wątków
politycznych, na płycie znalazły się także utwory, które w mniej jawny sposób
nawiązują do ówczesnej sytuacji politycznej, a skupiają się na trudach życia
codziennego w PRL. Jeden z największych przebojów zespołu – „Kryzysowa Narzeczona"
jest opowieścią o chłopaku, którego dziewczyna wyjechała na zachód w pogoni za
dobrobytem, a on pozostał sam i musi zmagać się z trudami życia w
socjalistycznej Polsce:
„Przy zgłuszonym odbiorniku,
aż po blady świt słuchać nowin...”
Ten fragment utworu odnosi się do słuchania przez Polaków w nocy zagranicznych stacji radiowych tj. Wolna Europa czy Głos Ameryki. Te stacje były zmorą władz PRL, ponieważ dawały obywatelom dostęp do niecenzurowanych treści. To właśnie na łamach Radia Wolna Europa, Polacy mogli dowiedzieć się o protestach z 1956 czy 1970 roku oraz min. o powstaniu i działalności NSZZ Solidarność. „Kryzysowa Narzeczona” jest więc piosenką o poszukiwaniu wolności. Opowiada ona o propagandzie, cenzurze, ale także o tym, że nie wszędzie jest tak, jak w komunistycznej Polsce.
Kontynuując temat cenzury należy wspomnieć o kolejnym przeboju jakim jest „Mniej niż Zero". Utwór ten gościł na liście przebojów Programu trzeciego tylko i aż przez 12 tygodni, a to dlatego że Służba Bezpieczeństwa nałożyła na tę piosenkę cenzurę i postanowiła systematycznie zdejmować ją z anteny. 14 maja 1983 roku SB zamordowała maturzystę Grzegorza Przemyka co powiązano z treścią utworu, którego tekst opisuje zdolnego absolwenta szkoły średniej, znaczącego dla „nieokreślonych sił” mniej niż zero. Cenzura tego utworu nie miała jednak miejsca tylko w radiu. Funkcjonariusze SB, w 1983 roku pojawiali się na koncertach Lady Pank i starali się wymóc na zespole, aby tej piosenki nie grał. Lider zespołu - Jan Borysewicz - często zgadzał się na te „prośby”, po czym zespół zaczynał koncert właśnie od „Mniej niż zero”.
Oprócz wspomnianych powyżej
przebojów, znajdujących się na pierwszej płycie zespołu Lady Pank, z
perspektywy politycznej ważna jest także piosenka „Du Du”. Ten 4-minutowy utwór
to opis PRL-owskiej propagandy sukcesu i nieudolnej gospodarki socjalistycznej.
Lata 80. to okres pogłębiającego się kryzysu ekonomicznego. Pomimo wprowadzenia
reglamentacji, w sklepach brakowało podstawowych produktów. Próby unormowania
sytuacji gospodarczej poprzez zwiększenie czasu pracy, kończyły się fiaskiem,
bowiem wszystkie wskaźniki gospodarcze w bardzo szybkim tempie malały. W tamtym
czasie dodatkowo pojawił się kryzys na rynku mieszkaniowym. „Du du” to
odpowiedź na nieefektywne zarządzanie i marnowanie przez władzę zasobów, stąd
słowa:
„Jakiś mądry który życie znał
Miał powiedzieć że, że nie z każdej mąki choćbyś chciał
Zawsze będzie chleb
Nie wystarczy orać ani siać gonić resztką sił
Trzeba jeszcze dobry przepis znać, żeby skutek był”
Debiut Lady Pank to bardzo ważna płyta dla polskiej muzyki rockowej.
Teksty napisane przez Andrzeja Mogielnickiego w latach 80. pokazywały absurdy
realnego socjalizmu w Polsce, ale także były formą oporu przeciwko systemowi.
Najlepszym przykładem tego, że utwory, które pojawiły się na pierwszej płycie
Lady Pank miały duży wpływ na ówczesną rzeczywistość społeczno-polityczną jest
fakt, że były one blokowane w mediach państwowych oraz, że utrudniano
wykonywanie ich na koncertach. ZOMO wielokrotnie zakazywało zespołowi grania
określonych utworów, jak również zakłócało całe występy (np. W Hali Gwardii we
Wrocławiu, gdzie MO i ZOMO rozpuścili gaz, aby przerwać koncert). Debiut Lady
Pank oprócz swej wartości kronikarskiej, a więc dokumentacji czasów PRL, zmusza
także do refleksji nad tym, jaki wpływ ma cenzura na kulturę. Czy te piosenki
mogłyby bowiem powstać, gdyby jej nie było? Czy teksty byłyby tak uniwersalne i
niedosłowne? Warto więc powracać do debiutu Lady Pank, nie tylko ze względu na
jego warstwę muzyczną, ale także z uwagi na komentarz społeczno-polityczny
zawarty w tekstach.